การเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ กับกระบวนการที่ชอบ

ในวันที่ 15 พฤษภาคม 2556 นี้ กฎกระทรวงให้ใช้บังคับผังเมืองรวมกรุงเทพมหานคร พ.ศ. 2549 ที่ได้ขยาย
ระยะเวลาการใช้บังคับครั้งที่ 2 จะสิ้นสุดการใช้บังคับ และทางกรุงเทพมหานคร (กทม.) ก็ได้เสนอผังเมืองรวม
ฉบับใหม่ (ปรับปรุงครั้งที่ 3) เพื่อให้สามารถบังคับใช้ต่อเนื่อง ตามผังเมืองฉบับใหม่นี้ ได้เสนอให้มีการก่อสร้าง
เส้นทางคมนาคมและขนส่งจำนวนมากกว่าหนึ่งร้อยสาย ครอบคลุมกรุงเทพมหานครทั้งหมด (โดยเป็นถนน แบบ
ก. ขนาดเขตทาง 12 เมตร 19 สาย ถนนแบบ ข. ขนาดเขตทาง 16 เมตร จำนวน 86 สาย ถนนแบบ ค. ขนาดเขต
ทาง 20 เมตร จำนวน 3 สาย ถนนแบบ ง. ขนาดเขตทาง 30 เมตร จำนวน 21 สาย ถนนแบบ จ. ขนาดเขตทาง 40
เมตร จำนวน 7 สาย ถนนแบบ ฉ. ขนาดเขตทาง 50 เมตร จำนวน 1 สาย และ ถนนแบบ ช. ขนาดเขตทาง 60 เมตร
จำนวน 2 สาย กทม.) ได้เปิดรับฟังคำร้องของประชาชน 90 วัน และสรุปว่า จะมีการยกเลิกถนนตามผังเมือง ข. 44
ข. 61 และ ข. 62 เพียงสามสาย นอกนั้นยืนตามร่างเดิม ยึดขนาดถนนเป็นเกณฑ์

การดำเนินการของ กทม. ซึ่งเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เป็นการดำเนินการเพื่อประโยชน์กับ
ประชาชนแน่นอน ทั้งเพื่อแก้ปัญหาการคมนาคมขนส่งที่ติดขัดอย่างมากในปัจจุบัน และเพื่อรองรับการ
เจริญเติบโตของเมืองในอนาคต อย่างไรก็ตาม การดำเนินการของ กทม. ก็ต้องอยู่ภายใต้กฎหมายหลายฉบับ
นับตั้งแต่รัฐธรรมนูญ พรบ. ผังเมือง และ พรบ.ว่าด้วยการเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ ทั้งนี้ ก็เพื่อให้องค์กรปกครอง
ส่วนท้องถิ่นได้คำนึงถึงความเสียหายและความเดือดร้อนที่จะเกิดกับประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากการถูก
เวนคืนอสังหาริมทรัพย์ โดยเฉพาะการเวนคืนที่ดินเพื่อสร้างถนน อย่างที่กล่าวกันว่าผู้ที่ถูกเวนคืนถือว่าเป็นเรื่อง
ของความโชคร้าย แต่ผู้ที่ไม่ถูกเวนคืนถือว่าเป็นความโชคดี เพราะราคาอสังหาริมทรัพย์จะเพิ่มขึ้นเป็นทวีคูณเมื่อมี
ถนนตัดผ่าน ผู้ที่ถูกเวนคืนย่อมต้องคัดค้าน และก็เป็นเรื่องที่สามารถทำได้ ถ้าเป็นการใช้สิทธิตามที่กฎหมาย
กำหนด

อย่างไรก็ตาม กระบวนการเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ แม้กฎหมายจะให้อำนาจไว้ ก็มิได้หมายความว่าจะ
ดำเนินการอย่างไรก็ได้ นั่นคือ กระบวนการเวนคืนจะต้องเป็นกระบวนการที่ชอบ (Due Process) ด้วย ตั้งแต่ต้น
กระบวนการจะต้องผ่านการรับฟังความเห็นของประชาชนที่ได้รับผลกระทบ ผ่านกระบวนการตรวจสอบเรื่อง
ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และเป็นไปตามขั้นตอนที่กฎหมายกำหนด ในบางขั้นตอนของกระบวนการนี้ องค์กร
ปกครองส่วนท้องถิ่นอาจไม่จำเป็นต้องดำเนินการเอง แต่สามารถจัดจ้าง บริษัทเอกชนเข้าทำหน้าที่แทน แต่
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นนั้นจะต้องรับผิดชอบต่อประชาชนในความไม่ชอบที่เกิดจากการดำเนินการของ
บริษัทที่ปรึกษาที่กระทำในทางการที่จ้างด้วย ซึ่งในบางครั้ง ด้วยความรีบเร่งที่จะสรุปผลงานเพื่อส่งมอบให้กับ
ผู้ว่าจ้าง การดำเนินการของบริษัทที่ปรึกษา ซึ่งเป็นผู้รับจ้าง อาจดำเนินการที่ไม่เป็นไปตามกระบวนการที่ชอบ
ข้ามขั้นตอน และสรุปความเห็นเฉพาะที่เป็นประโยชน์กับฝ่ายผู้ว่าจ้าง โดยต้องการให้ผลงานที่ปรึกษาได้รับการ
ยอมรับ และสามารถเบิกจ่ายค่าใช้จ่ายตามที่ตกลงกับผู้ว่าจ้างโดยเร็ว โดยมิได้คำนึงถึงผลกระทบที่จะเกิดกับ
ประชาชนในเขตที่จะถูกเวนคืนว่าจะได้รับความเดือดร้อนอย่างไร แน่นอนว่าบริษัทเอกชนย่อมไม่ต้องรับผิดกับ
ประชาชนที่ได้รับผลกระทบเพราะไม่ได้ดำเนินการใดๆ กับประชาชน แต่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ในฐานะผู้
ว่าจ้าง เมื่อรับเอาข้อสรุปของบริษัทที่ปรึกษามาใช้จะต้องรับผิดชอบในความเสียหายที่เกิดกับประชาชนที่ได้รับ
ผลกระทบอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

กรณีศึกษากรณีหนึ่งคือการเวนคืนที่ดินและสิ่งปลูกสร้างเพื่อสร้างถนนสาย ค. 1 เชื่อมระหว่างถนนราม
อินทรา กับถนนพหลโยธินรัตนโกสินทร์สมโภชน์ ตามผังเมืองเดิม ที่จะหมดอายุวันที่ 15 พฤษภาคม 2556 นี้

ตามกฎกระทรวงให้ใช้บังคับผังเมืองรวม กทม. พ.ศ. 2549 ที่ขยายเวลาครั้งที่ 2 ได้กำหนดแนวถนนตั้งต้นที่
ถนนรามอินทรา กม. 1 (ใกล้กับปากซอยรามอินทรา 5) และจะตัดตรงขนานกับเส้นทางถนนพหลโยธินขึ้นไป
ทางเหนือ จนจรดถนนสายใหม่คือ พหลโยธินรัตนโกสินทร์สมโภชน์ ทั้งนี้ เพื่อบรรเทาการจราจรที่ติดขัดและเพิ่ม
ความสะดวกในการเดินทาง อย่างไรก็ตาม กทม. ได้ปล่อยเวลาผ่านมาโดยมิได้ดำเนินการใด สิ่งที่เกิดขึ้นก็คือ แนว
ถนนที่จะเวนคืนเพื่อจัดสร้างถนนดังกล่าวได้มีสิ่งปลูกสร้างเกิดขึ้นมากมาย กลายเป็นพื้นที่ที่มีชุมชนอยู่อาศัย
จำนวนมาก เมื่อ กทม. ได้พิจารณาตกลงที่จะดำเนินการก่อสร้างในปี 2555 ก็ได้จ้างบริษัทที่ปรึกษาทางด้าน
วิศวกรรมและด้านรับฟังความเห็นของประชาชนเป็นผู้ดำเนินการรับฟังความเห็นของประชาชน แต่จากการที่
ประชาชนที่จะได้รับผลกระทบจากการเวนคืนมีจำนวนมากและคัดค้านแนวทางก่อสร้างนี้ ในที่สุดบริษัทก็เสนอ
ให้เปลี่ยนแนวเวนคืนเพื่อก่อสร้างถนนเชื่อม ค. ใหม่ โดยใช้เวลาศึกษาไม่ถึงหนึ่งเดือนสรุปให้ใช้แนวทางเลือก
ใหม่ที่ กม. 2.5 เริ่มต้นจากสามแยกรามอินทราตัดลาดปลาเค้า ขึ้นเหนือจนจรดกับถนนตัดใหม่ที่กำลังก่อสร้าง

การดำเนินการรับฟังความเห็นของประชาชนในครั้งแรก ประชาชนที่อยู่ในแนวทางเลือกใหม่ไม่ได้
รับทราบและไม่ได้รับเชิญเข้าร่วมประชุม จึงไม่มีการคัดค้าน อีกทั้งแนวถนนทางเลือกก็อยู่ห่างจาก กม. 1 ถึง 1.5
กม. เมื่อบริษัทที่ปรึกษาได้เชิญประชุมรับฟังความเห็นของประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากการเวนคืนเพื่อสร้าง
ถนนตามทางเลือกใหม่ จึงได้รับการคัดค้านอย่างมาก อย่างไรก็ตามบริษัทที่ปรึกษาได้รีบเร่งสรุปงานส่งสำนักการ
โยธา กทม. ครั้งสุดท้าย บริษัทได้ใช้กลยุทธ์นำประชาชนจากพื้นที่อื่นมาสนับสนุนให้สร้างทางตามทางเลือกใหม่
พร้อมสรุปว่าไม่มีการคัดค้านและได้ผ่านกระบวนการรับฟังความคิดเห็นของประชาชนพร้อมได้มีข้อสรุป
ผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมครบถ้วนแล้ว การดำเนินการของบริษัทที่ปรึกษาได้รับการท้วงติงและคัดค้านจาก
ประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากการเวนคืนทุกครั้ง แต่เนื่องจาก กทม. ยังมิได้รับหรือปฏิเสธข้อสรุปของบริษัทที่
ปรึกษาอย่างเป็นทางการ ประชาชนจึงได้แต่ยื่นความเห็นและขอความเป็นธรรมจาก กทม. ตั้งแต่หน่วยงานระดับ
สำนักการโยธา สำนักผังเมือง รวมถึง รองผู้ว่าราชการ และผู้ว่าราชการ กทม. ในขณะนั้นหลายต่อหลายครั้ง

จากการศึกษากรณีศึกษาดังกล่าว พบว่าการดำเนินการของ กทม. โดยอาศัยกฎหมายเวนคืนนั้นสามารถทำ
ได้ แต่ประชาชนก็มีสิทธิที่จะคัดค้านเช่นกัน เริ่มตั้งแต่บทบัญญัติตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 41 ที่กำหนดว่า สิทธิ
ของบุคคลในทรัพย์สินย่อมได้รับการคุ้มครอง ทั้งนี้ เมื่อพิจารณาประกอบกับสิทธิของพลเมืองขั้นพื้นฐาน มาตรา
4 เรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาคของบุคคลย่อมได้รับการคุ้มครอง มาตรา 5
ประชาชนชาวไทยไม่ว่าแหล่งกำเนิด เพศ ศาสนาใด ย่อมอยู่ในความคุ้มครองแห่งรัฐธรรมนูญนี้เสมอกัน และ
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มาตรา 26 ที่กำหนดว่าการใช้อำนาจโดยองค์กรของรัฐทุกองค์กร ต้องคำนึงถึงศักดิ์ศรีความเป็น
มนุษย์ สิทธิ เสรีภาพ ตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญนี้ การดำเนินการของ กทม.ในฐานะองค์กรปกครองส่วน
ท้องถิ่นโดยอาศัยบริษัทเอกชนในฐานะผู้รับจ้างตามสัญญาจ้างปรึกษาเป็นผู้ดำเนินการแทน ย่อมไม่สามารถ
ปฏิเสธความรับผิดในการกระทำหรือกระบวนการที่ไม่ชอบของผู้รับจ้างได้ และถ้ายังรับเอาผลของการดำเนินการ
ที่ไม่ชอบมาดำเนินการต่อ ทั้งที่ทราบอยู่แล้ว ย่อมเข้าข่ายการปฏิบัติที่ไม่ชอบเสียเองด้วย องค์กรปกครองส่วน
ท้องถิ่นจึงพึงกระทำด้วยความระมัดระวังอย่างมาก โดยเฉพาะเมื่อได้รับการคัดค้านที่ดำเนินการอย่างต่อเนื่องและ
อย่างถูกต้องในการรักษาสิทธิของประชาชนในทรัพย์สินส่วนบุคคล ตามที่ระบุไว้ในรัฐธรรมนูญ ก็ต้องยิ่งเพิ่ม
ความระมัดระวังมากขึ้นอีก มิฉะนั้น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หรือดังเช่น กทม. ตามกรณีศึกษานี้ จะต้องรับ
ผิดต่อประชาชนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้